Polska Blisko

Pilica – historia, zabytki i prawa miejskie na weekendowy wyjazd

Pilica na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej: historia, zamki, wzgórze św. Piotra i zmiany administracyjne. Sprawdź, co warto zobaczyć podczas krótkiego wyjazdu.

Marta Gajewska · 2 listopada 2026
Explore the mysterious medieval ruins with old stone walls and arches.
Fot. Usman Younas / Pexels · Pexels License

Pilica to niewielka miejscowość na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, położona w pobliżu źródeł rzeki Pilicy, która dała jej nazwę. Choć dziś administracyjnie leży w województwie śląskim, przez stulecia pozostawała związana z Małopolską, a jej dzieje naznaczyły wojny, zmiany granic i wielokrotna zmiana statusu.

Skąd wzięła się Pilica i jak zmieniała przynależność administracyjną?

Pilica weszła w skład dzielnicy senioralnej po testamencie Bolesława Krzywoustego, co wiązało ją z układem władzy w dzielnicowej Polsce. Prawa miejskie miała prawdopodobnie otrzymać w 1393 roku, choć dokładna data pozostaje przedmiotem ostrożnych szacunków historyków.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku miejscowość znalazła się w województwie kieleckim, a po II wojnie światowej w krakowskim. Kolejne przesunięcia przyniosły rok 1975, gdy włączono ją do województwa katowickiego, oraz rok 1999, od którego obowiązuje przynależność do województwa śląskiego.

OkresPrzynależność administracyjna
Po 1918 rokuWojewództwo kieleckie
Po II wojnie światowejWojewództwo krakowskie
1975Województwo katowickie
Od 1999 rokuWojewództwo śląskie

Dlaczego Pilica straciła prawa miejskie?

Po powstaniu styczniowym car wydał w 1869 roku ukaz, który odebrał Pilicy status miasta. Od 1 stycznia 1870 roku miejscowość funkcjonowała już jako osada. Prawa miejskie wróciły dopiero w 1994 roku, co oznacza, że przez ponad sto lat Pilica nie miała statusu miasta.

WydarzenieData
Ukaz carski po powstaniu styczniowym1 czerwca 1869
Degradacja do statusu osady1 stycznia 1870
Odzyskanie praw miejskich1994

Jakie zabytki warto zobaczyć w Pilicy?

Najstarszym śladem dawnej władzy jest Smoleń, pierwotna rezydencja właścicieli okolicznych ziem. Stary zamek został tam spalony i do dziś pozostaje w ruinie, co czyni to miejsce atrakcyjnym dla miłośników historii i fotografii.

Na początku XVII wieku właściciele wznieśli nową, warowną siedzibę bezpośrednio pod Pilicą. W czasie potopu zamek zajęli Szwedzi, a podczas wojny północnej wrócili tam ponownie. Te dwa epizody najlepiej pokazują, jak strategiczne znaczenie miała twierdza na pograniczu.

Osobne miejsce zajmuje wzgórze św. Piotra. Stał tam drewniany kościół, który spłonął w 1945 roku. Dziś przetrwała murowana zakrystia, a ołtarz stoi pod gołym niebem. Obok znajdują się dzwonnica i ogrodzenie. Msze odprawiane są na wzgórzu raz w roku, 29 czerwca.

Jak wyglądało życie religijne i wielokulturowe Pilicy przed wojną?

W 1929 roku w miejscowości działały cztery kościoły katolickie, klasztor, zbór protestancki oraz drewniana synagoga. Ten przekrój wyznań świadczy o wielokulturowym charakterze miasteczka w okresie międzywojennym.

Tragiczną cezurą stała się okupacja niemiecka, podczas której zniszczono miejscową bożnicę. W 1942 roku około 2000 żydowskich mieszkańców wywieziono do obozów i getta w Wolbromiu. Pamięć o tej społeczności pozostaje ważnym elementem lokalnej historii, a odwiedzający powinni podchodzić do tych miejsc z szacunkiem.

Co to oznacza dla podróżnego, który planuje wyjazd do Pilicy?

Pilica nadaje się na spokojny wyjazd jednodniowy lub weekendowy, zwłaszcza dla osób zainteresowanych historią Małopolski i Śląska. Warto zaplanować trasę tak, by połączyć zamkowe ruiny w Smoleniu z wizytą na wzgórzu św. Piotra. Ponieważ większość obiektów to ruiny lub przestrzenie pod gołym niebem, najlepiej wybrać porę dnia i sezon z dobrą pogodą, a przed wyjazdem sprawdzić aktualne informacje o dostępności terenu. Jeśli zależy Ci na uczestnictwie w mszy na wzgórzu, zaplanuj wizytę na 29 czerwca.

Na podstawie: Śląskie Radio ESKA. Tekst opracowany redakcyjnie.